KAFLI 7 AF 15 · FRÆÐSLA

Meðvirkni

Meðvirkni lýsir samskiptamynstri þar sem þú tekur ítrekað á þig of mikla ábyrgð á líðan, ákvörðunum eða vanda annarra og eigin þarfir sitja á hakanum.

Fræðsla og ígrundun koma ekki í stað einstaklingsbundins mats eða meðferðar.

Hvað er meðvirkni?

Meðvirkni er mynstur í samskiptum þar sem mörkin milli eigin ábyrgðar og ábyrgðar annarra verða óskýr. Við förum að taka óhóflega ábyrgð á líðan, ákvörðunum eða afleiðingum gjörða annarrar manneskju. Athyglin beinist svo mikið að því að hjálpa, laga, vernda eða halda friðinn að eigin þarfir, mörk og líf sitja á hakanum.

Við getum upplifað að við þurfum að sjá til þess að öðrum líði vel, komast hjá því að valda vonbrigðum eða koma í veg fyrir að eitthvað fari úrskeiðis. Þá verður erfitt að segja hvað við viljum sjálf og standa við það. Eigin líðan og sjálfsvirði geta farið að ráðast að miklu leyti af viðbrögðum annarra.

Meðvirkni getur bæði birst sem undanlátssemi og stjórnsemi. Ein manneskja segir alltaf já og lætur yfir sig ganga framkomu sem særir hana. Önnur reynir sífellt að skipuleggja, sannfæra, fylgjast með eða taka ákvarðanir fyrir hinn aðilann til að róa eigin ótta. Hvötin getur verið umhyggja, en við þurfum líka að skoða hvað viðbrögðin gera við okkur og samskiptin.

Hér notum við meðvirkni til að skilja endurtekin mynstur og finna leiðir til að breyta þeim. Hún getur verið til staðar í ólíkum samböndum og hefur hjá sumum mótast löngu áður en fíknivandi kemur til sögunnar. Umhyggja, samkennd og að hjálpa þegar þörf er á segja ekki ein og sér að meðvirkni sé til staðar.

Við getum skoðað hegðun af samkennd og samt breytt henni.

Merki um meðvirkni í daglegu lífi

Skoðaðu hvaða viðbrögð endurtaka sig og hvaða áhrif þau hafa á þig. Meðvirknimynstur getur til dæmis birst þannig:

  • Þú fellir ítrekað niður eigin áætlanir til að leysa vanda nákomins einstaklings.
  • Þú afsakar framkomu annarrar manneskju eða hylur afleiðingar neyslu hennar.
  • Þú segir já til að halda friðinn þótt þú viljir segja nei.
  • Þú finnur til sektarkenndar þegar þú setur mörk eða setur eigin þarfir í forgang.
  • Þú reynir ítrekað að stjórna ákvörðunum annarra til að draga úr eigin ótta.
  • Þú sættir þig við framkomu sem særir þig af því að „þetta hefur alltaf verið svona“.

Eitt dæmi segir lítið eitt og sér. Spyrðu þig hversu oft þetta gerist, hvar ábyrgðin liggur og hvort þú getir veitt afmarkaðan stuðning sem rúmast í þínu lífi.

Skoðaðu hvað endurtekur sig og hvað það kostar þig. Ef þú vilt æfa eitt nýtt viðbragð geturðu byrjað á að setja skýr mörk eða leitað stuðnings fyrir aðstandendur.

Ásetningur og afleiðingar

Löngunin til að hjálpa getur verið einlæg. Samt getur hjálpin orðið íþyngjandi eða tekið frá annarri manneskju verkefni sem hún getur sinnt sjálf. Við þurfum að skoða bæði hvatann og afleiðingarnar.

Segjum að fullorðinn ættingi biðji um aðstoð við flutninga. Þú samþykkir að bera kassa í tvo tíma en endar á að pakka, skipuleggja, þrífa og aflýsa eigin áætlunum. Að hjálpa við flutninga er eðlilegt. Spurningin er hvernig þú fórst að bera ábyrgð á öllu ferlinu og hvort þú treystir þér til að segja hvar þinni aðstoð lyki.

Spyrðu þig: Er ég að gera þetta af eigin vilja? Er ég að reyna að koma í veg fyrir reiði eða vonbrigði? Hef ég svigrúm til að veita þessa aðstoð? Hvað kostar hún mig og hjálpar hún viðkomandi að taka eigin skref?

Ég get skoðað bæði ásetning minn og afleiðingar þess sem ég geri.

Stuðningur eða yfirtaka?

Stuðningur getur falist í að hlusta, veita upplýsingar eða bjóða afmarkaða aðstoð sem þú hefur svigrúm til að veita. Þú getur hjálpað manneskju að skoða möguleika og verið til staðar á meðan hún tekur næsta skref.

Yfirtaka getur falist í því að þú hringir sífellt fyrir annan, afsakar hegðun hans, greiðir afleiðingarnar eða sérð um að ákvörðun sem hann tók verði framkvæmd. Þá getur verkefnið smám saman orðið þitt þótt viðkomandi hafi getu til að sinna því sjálfur.

Að draga úr yfirtöku þarf að taka mið af aldri, heilsu, getu og öryggi. Barn þarf umönnun og fullorðin manneskja getur þurft mikla aðstoð vegna veikinda eða fötlunar. Við leitum að aðstoð sem mætir raunverulegri þörf og skýrum hver ber ábyrgð á hverju. Viðbrögð við bráðri hættu ganga alltaf fyrir.

Hjálpar þetta viðkomandi að bera eigin ábyrgð?

Hvað er mitt að gera?

Ég ber ábyrgð á eigin orðum, gjörðum, skuldbindingum og því hvernig ég kem fram við aðra. Ég get sagt frá mínum þörfum, ákveðið hvaða aðstoð ég get boðið og leitað stuðnings við það sem ég ræð ekki við einn.

Ég get haft áhrif á aðra en get ekki tekið ákvörðun um bata fyrir aðra fullorðna manneskju. Ef ég hef boðið upplýsingar um úrræði er næsta spurning hvort hún vilji aðstoð við eitt afmarkað skref. Ég þarf ekki að gera mig ábyrgan fyrir því að hún þiggi aðstoðina eða nái tiltekinni niðurstöðu.

Spyrðu: Hvað get ég gert? Hvað getur viðkomandi gert sjálfur? Hvaða aðstoð þarf að koma frá öðrum? Ef ábyrgðin er óljós má ræða hana og gera skýrt samkomulag.

Ég get hjálpað án þess að taka yfir.

Að taka eftir eigin viðbrögðum

Tilfinningaleg meðvirkni er hér notað um það þegar við tökum svo mikið inn á okkur líðan annarra að við missum tengsl við eigin líðan. Reiði, ótti eða vonbrigði annarrar manneskju geta þá kallað fram þá upplifun að við verðum strax að laga stöðuna svo við getum sjálf fengið ró.

Það er eðlilegt að finna til með öðrum og verða snortin af reynslu þeirra. Samkennd gefur þó líka rými fyrir aðgreininguna: Þér líður svona, mér líður svona og við þurfum kannski ólíka hluti. Þú mátt hlusta og sýna umhyggju á meðan hinn aðilinn upplifir eigin tilfinningar.

Þegar þér finnst þú þurfa að grípa strax inn í skaltu spyrja: Hvað gerðist? Hvað finn ég? Hvað er ég hræddur um að gerist ef ég geri ekkert strax? Þarf raunverulega að bregðast við núna eða er ég að reyna að losna við eigin óþægindi?

Ég get staldrað við áður en ég bregst við.

Hvar lærði ég þetta mynstur?

Sum samskiptamynstur geta tengst fyrri reynslu af óöryggi, kröfum eða því að þurfa að gæta að líðan annarra. Það sem við lærðum til að komast í gegnum erfiðar aðstæður getur síðar orðið íþyngjandi.

Það þarf ekki að vera ein skýring eða sama saga hjá öllum. Skoðaðu af forvitni hvort þú tengir eigið virði við að vera alltaf hjálpleg manneskja, halda friðinn eða valda aldrei vonbrigðum.

Tilgangurinn er að skilja viðbrögðin og finna nýja möguleika. Þú þarft ekki að rifja upp erfiðar minningar hér. Ef þú vilt vinna dýpra með sára reynslu má leita stuðnings hjá fagaðila.

Ég get sýnt skilning á því sem ég lærði og samt æft ný viðbrögð.

Hvernig get ég unnið með meðvirkni?

Byrjaðu á að þekkja eitt mynstur og hvað það kostar þig. Kannski segirðu já þótt þú sért örmagna, sættir þig við uppnefni eða athugar símann stöðugt til að fylgjast með öðrum. Skrifaðu hjá þér hvað þú vilt hafa öðruvísi og hvers vegna.

Þú mátt þurfa undirbúning og stuðning áður en þú breytir viðbrögðum. Ef þú svarar yfirleitt já strax geturðu byrjað á: „Ég þarf að hugsa málið og læt þig vita.“ Skoðaðu síðan hvað þú getur boðið og hvað þú ert tilbúinn að standa með.

Sektarkennd, ótti eða óánægja annarra getur fylgt því að breyta gömlu mynstri. Skoðaðu hvort mörkin séu sanngjörn og fáðu stuðning við að fylgja þeim eftir. Tilfinningin ein segir ekki að þú hafir gert rangt.

Í næsta kafla um mörk vinnum við með undirbúning, orðalag og eftirfylgd. Viðfangsefnið er að læra að styðja aðra og um leið halda tengslum við eigin líf.

Ég má gefa mér tíma til að svara.

Viltu vinna með efnið?

Opnaðu gagnvirka kaflann til að skoða dæmi, ígrunda efnið og finna næstu skref. Skrifleg svör eru valfrjáls.

Opna æfingar: Meðvirkni

Tengt efni og næstu skref

Uppruni efnis

Fræðsluefni Það er von, byggt á stuðningsfundum, ráðgjafarstarfi og reynslu úr starfi félagsins. Framsetning, dæmi og æfingar eru aðlöguð fyrir sjálfsnám.

Nánara efni