KAFLI 2 AF 15 · FRÆÐSLA

Atferlisfíkn og aðrar birtingarmyndir fíknivanda

Sameiginleg einkenni, ólík viðfangsefni. Hvernig neysla eða hegðun getur farið að ráða ferðinni.

Fræðsla og ígrundun koma ekki í stað einstaklingsbundins mats eða meðferðar.

Þegar neysla eða hegðun fer að ráða ferðinni

Atferlisfíkn lýsir fíknivanda sem tengist endurtekinni hegðun fremur en neyslu efnis. Hegðunin getur orðið sífellt meira ráðandi, reynst erfið viðureignar og haldið áfram þrátt fyrir skaðleg áhrif. Fjárhættuspilaröskun og tölvuleikjaröskun eru dæmi um viðurkenndar greiningar á þessu sviði. Önnur hugtök sem fólk notar um reynslu sína hafa mismunandi greiningarstöðu, eins og fjallað er um hér á eftir.

Fíknivandi tengist ekki eingöngu áfengi eða öðrum vímuefnum. Hann getur líka tengst ákveðinni hegðun. Þótt birtingarmyndirnar séu ólíkar geta sum viðfangsefnin verið sameiginleg: sterk löngun, minnkandi stjórn, aukin forgangsröðun neyslunnar eða hegðunarinnar og áframhald þrátt fyrir skaðlegar afleiðingar.

Það sem byrjaði sem ánægja, spenna eða léttir getur smám saman tekið meira pláss í lífinu. Einstaklingurinn getur farið að gera eitthvað oftar, lengur eða í meira mæli en hann ætlaði sér og átt erfitt með að standa við eigin ákvarðanir um breytingar.

Þróunin er þó ekki alltaf stöðug aukning í magni eða tíðni. Vandinn getur líka falist í stjórnmissi og áhrifum á lífið, jafnvel þótt umfangið aukist ekki jafnt og þétt.

Hvenær erum við að tala um vanda?

Að hafa mikinn áhuga á einhverju eða gera það oft er ekki eitt og sér merki um fíkn. Mikilvægt er að skoða stjórn, afleiðingar og áhrif á daglega virkni.

Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin, WHO, gefur út alþjóðlega flokkunarkerfið ICD-11 sem er meðal annars notað við greiningu heilbrigðisvanda. Í lýsingum þess á fjárhættuspila- og tölvuleikjaröskun er lögð áhersla á skerta stjórn, aukinn forgang hegðunarinnar og áframhald þrátt fyrir neikvæðar afleiðingar.

Manneskja getur því áttað sig á skaðanum og viljað breyta stöðunni, en samt átt erfitt með að stöðva mynstrið. Þekking á afleiðingunum nægir ekki alltaf ein og sér.

Hlutverk heilans: umbun, nám og hvöt

Heilinn lærir af reynslu. Það sem veitir ánægju, hefur mikilvægi fyrir okkur eða dregur úr óþægindum getur aukið líkurnar á að við leitum aftur í sömu athöfn.

Dópamín er eitt þeirra taugaboðefna sem koma að þessu ferli. Það tengist meðal annars hvöt, væntingum og því að læra hvaða áreiti eða athafnir sé þess virði að sækjast eftir. Hlutverk þess er því víðara en að framleiða vellíðan.

Þegar ákveðnar aðstæður tengjast ítrekað neyslu eða hegðun geta þær sjálfar farið að vekja löngun. Staður, sími, tímasetning, tilfinning eða manneskja getur orðið áminning um væntanlega umbun eða létti.

Dópamínlosun ein og sér skilgreinir þó ekki fíkn. Venjulegar og heilbrigðar athafnir tengjast líka umbunarkerfum heilans. Fíkn verður ekki útskýrð með einu taugaboðefni; fleiri kerfi tengd meðal annars streitu, námi og sjálfstjórn koma við sögu.

Þegar léttir viðheldur mynstrinu

Neysla eða hegðun getur haft fleiri en eitt hlutverk. Hún getur gefið ánægju og spennu, en einnig dregið tímabundið úr kvíða, einmanaleika, leiða eða öðrum óþægindum.

Hjá sumum verður hún leið til að deyfa það sem er erfitt að finna fyrir. Léttirinn er raunverulegur til skamms tíma, þótt afleiðingarnar geti síðar aukið vandann. Þannig getur myndast hringur: Vanlíðan eða löngun → neysla eða hegðun → tímabundinn léttir → afleiðingar → aukin þörf fyrir létti.

Innra tóm er ein leið sem fólk notar til að lýsa þessari reynslu. Það á þó ekki við um alla. Erfðir, þroski, heilsufar, félagslegt umhverfi, aðgengi og eiginleikar efna eða hegðunar geta haft áhrif á þróun vandans. Enginn einn þáttur skýrir hvers vegna tiltekinn einstaklingur þróar með sér fíkn.

Vímuefni

Áfengi og önnur vímuefni hafa bein efnafræðileg áhrif á heilann og líkamann. Áhrifin eru mismunandi eftir efnum, en þau geta meðal annars styrkt endurtekna neyslu og tengt ákveðnar aðstæður við löngun.

Með tímanum getur neyslan orðið síður tengd ánægju og meira því að komast hjá vanlíðan, fráhvörfum eða þeirri upplifun að geta ekki liðið eðlilega án hennar. Þetta gerist þó ekki með sama hætti hjá öllum og ekki allir sem nota vímuefni þróa með sér fíkn.

Hefurðu áhyggjur af eigin drykkju eða annarri neyslu? Skoðaðu fyrstu skref við áfengis- og vímuefnavanda.

Ef áhyggjurnar snúa að hegðun, til dæmis fjárhættuspilum eða klámnotkun, getur verið gagnlegt að skoða hvað er orðið erfitt að stjórna og hvaða áhrif hegðunin hefur á daglegt líf. Kaflarnir hér á eftir fjalla um ólíkar birtingarmyndir atferlisfíknar og áráttukenndrar hegðunar.

Fjárhættuspil

Fjárhættuspil geta tengst spennu, væntingum um vinning og von um að næsta tilraun breyti stöðunni. Viðvarandi spilamennska getur síðan leitt til þess að meira fé og meiri tími fari í spilin þrátt fyrir fjárhagslegan, félagslegan eða annan skaða.

Rannsóknir hafa sýnt að niðurstöður þar sem einstaklingur virðist næstum hafa unnið geta aukið löngun til að halda áfram að spila, þótt enginn vinningur hafi fengist. Tilfinningin um að vera nálægt vinningi segir þó ekki að næsti vinningur sé líklegri.

Fjárhættuspilaröskun er viðurkennd greining. Þróun vandans tengist ekki eingöngu einstaklingnum; aðgengi, hraði spilanna, hönnun þeirra og markaðssetning skipta líka máli.

Klámnotkun og kynferðisleg hegðun

Sumir upplifa að klámnotkun eða önnur kynferðisleg hegðun verði stjórnlaus, taki óhóflegt pláss og haldi áfram þrátt fyrir skaðlegar afleiðingar eða ítrekaðar tilraunir til breytinga.

Slíkur vandi getur fallið undir greininguna compulsive sexual behaviour disorder, sem lýsir viðvarandi erfiðleikum við að stjórna endurtekinni kynferðislegri hegðun. Hún er flokkuð sem hvatastjórnunarröskun í ICD-11, fremur en sem sjálfstæð greining sem heitir klámfíkn.

Mikil kynhvöt eða tíð klámnotkun nægir ekki ein og sér til greiningar. Vanlíðan sem stafar eingöngu af siðferðilegri fordæmingu eigin kynferðislegra langana eða hegðunar nægir heldur ekki. Þess vegna þarf að skoða hvað veldur vandanum og hvaða aðstoð hentar, án þess að skömm verði mælikvarðinn á hvort röskun sé til staðar.

Matur og át

Fólk getur upplifað sterka löngun í mat, stjórnmissi við át og endurtekið mynstur sem veldur vanlíðan. Sumir lýsa þessu sem matarfíkn. Hugtakið er notað í rannsóknum, en það er ekki það sama og að öll slík reynsla falli undir eina viðurkennda fíknigreiningu.

Lotuofát er dæmi um viðurkennda átröskun þar sem einstaklingur upplifir stjórnmissi í endurteknum átköstum. Líffræðilegir, sálrænir og félagslegir þættir geta tengst vandanum.

Matur er lífsnauðsynlegur. Markmiðið getur því ekki verið að hætta að borða. Vandi tengdur áti þarf viðeigandi mat og aðstoð sem tekur mið af næringu, heilsu og sambandi við mat, fremur en að yfirfæra sjálfkrafa allar aðferðir frá meðferð vímuefnafíknar.

Ástarfíkn og erfið tengslamynstur

Orðið ástarfíkn er stundum notað um viðvarandi upptekni af sambandi, mikla þörf fyrir staðfestingu eða endurtekin tengslamynstur sem valda skaða og erfitt er að breyta.

Þessi reynsla getur verið mjög sársaukafull. Fræðileg skilgreining og greiningarstaða hugtaksins eru þó ekki jafn skýrar og til dæmis þegar um fjárhættuspilaröskun er að ræða. Rannsóknir skoða meðal annars tengsl við tengslamynstur og tilfinningastjórnun, en ekki er rétt að gera ráð fyrir að vandinn sé einfaldlega fíkn í dópamín frá annarri manneskju.

Sterk ást, ástarsorg eða ótti við að missa samband er ekki sjálfkrafa fíkn. Meta þarf mynstrið, áhrif þess og þarfir viðkomandi.

Sameiginleg viðfangsefni — ólíkar leiðir til aðstoðar

Þótt hugtök og greiningar séu mismunandi getur fólk átt sameiginlega reynslu af stjórnmissi, löngun og því að halda áfram einhverju sem það sér að skaðar líf þess.

Við þurfum bæði að skilja mynstrið og hlutverkið sem það gegnir: Hvað gefur þetta manneskjunni? Hvað tekur það frá henni? Hvaða líðan, aðstæður eða þarfir þarf að vinna með samhliða breytingunni?

Óvissa um rétt heiti á vandanum á ekki að koma í veg fyrir að fólk leiti aðstoðar. Jafnframt þarf aðstoðin að taka mið af viðfangsefninu. Sameiginleg einkenni þýða ekki að öll vandamál hafi sömu orsök eða að ein meðferðarleið henti öllum.

Viltu vinna með efnið?

Opnaðu gagnvirka kaflann til að skoða dæmi, ígrunda efnið og finna næstu skref. Skrifleg svör eru valfrjáls.

Opna æfingar: Ólíkar birtingarmyndir fíknivanda

Tengt efni og næstu skref

Heimildir og nánara efni